Martien van Steenbergen

Een exclusieve voorpublicatie uit Fritjof Capra’s nieuwe boek The Science of Leonardo. Renaissance-kunstenaar Leonardo da Vinci was zijn tijd ver vooruit, met inzichten die nu gelden als de vooruitstrevendste ideeën op het gebied van wetenschap en ontwerp.

Resoneert enorm met het gedachtegoed van Christopher Alexander en Capra’s De eenheid van leven.

Een paar highlights:

• Leonardo zag zichzelf als een ‘tolk tussen de natuur en de mens’ en zijn wetenschappelijke creativiteit—een combinatie van hartstochtelijke intellectuele nieuwsgierigheid, monnikengeduld en experimentele vindingrijkheid—bleef zijn leven lang zijn belangrijkste drijfveer.
• Voor Leonardo was schilderkunst zowel een kunst als een wetenschap: een wetenschap van natuurlijke vormen, totaal verschillend van de mechanistische wetenschap die later in de westerse beschaving zou ontstaan.
• Hij trok vaak vergelijkingen tussen de anatomie van de mens en de structuur van de aarde.
• Toch lijkt zijn uitspraak vooruit te lopen op de huidige Gaia-theorie—een wetenschappelijke theorie waarin de aarde wordt beschouwd als een levend, zichzelf organiserend en regulerend systeem.
• Leonardo’s uitzonderlijke vermogen om waarnemingen en ideeën uit verschillende disciplines met elkaar in verband te brengen vormt de essentie van zijn benadering van kennis en onderzoek.
• Leonardo was diep onder de indruk van de enorme diversiteit en variatie in levende vormen. ‘De natuur is zo prachtig en rijk aan variatie,’ schreef hij in een passage over het schilderen van bomen, ‘dat er onder bomen van één en dezelfde soort niet één te vinden zou zijn die op een andere er vlak naast lijkt, en dat geldt niet alleen voor de plant als geheel, maar ook voor de takken, de bladeren en de vruchten: er is er niet één precies zoals een ander.’—En toch lijken ze allemaal op elkaar, net zoals de parels in de pareltaal.
• Leonardo had niet alleen aandacht voor de variaties binnen één soort, maar ook voor overeenkomstige organische vormen in verschillende soorten en voor overeenkomstige patronen in verschillende natuurverschijnselen.
• Leonardo kon natuurlijk niet over dit soort verklaringen beschikken, maar hij constateerde wel terecht dat bij de hele schepping (of evolutie, zoals we nu zouden zeggen) van de enorme diversiteit aan vormen de natuur telkens gebruikmaakte van dezelfde organisatiepatronen.—net zoals pareltaal bedoeld is.
• Leonardo wilde de natuur niet overheersen, in tegenstelling tot Francis Bacon, die dat in de zeventiende eeuw voorstond, maar hij wilde er zoveel mogelijk van leren.—biomimicry dus.
• In zijn ontwerptekeningen voor villa’s en palazzi besteedde Leonardo extra aandacht aan de bewegingen van mensen en goederen door het gebouw, en maakte hij gebruik van het stofwisselingsproces als metafoor in zijn bouwkundige ontwerpen. Ook de tuin beschouwde hij als een onderdeel van het gebouw en hij probeerde altijd architectuur en natuur met elkaar te verenigen.
• Leonardo gebruikte natuurlijke processen als voorbeeld voor door de mens gemaakte ontwerpen en gaf de voorkeur aan samenwerking met de natuur boven overheersing.
• Deze mentaliteit van waardering en respect voor de natuur is gebaseerd op een filosofische visie waarin de mens niet los staat van de rest van de natuur, maar wezenlijk is ingebed in de gehele, complexe biosfeer en daarvan afhankelijk is. Deze filosofie wordt tegenwoordig gepropageerd door een filosofische school die be­kendstaat als deep ecology.
• In tegenstelling tot veel tijdgenoten had hij het zelden over Gods schepping, maar sprak hij liever van de oneindige werken en schitterende uitvindingen van de natuur.
• De Aantekenboeken staan vol passages waaruit je een indruk krijgt van Leonardo’s respect voor de oneindige creativiteit en wijsheid van de natuur.
• Ze zijn niet in religieuze taal vervat, maar zijn toch intens spiritueel.
• Wetenschappers zien het universum niet meer als een uit elementaire bouwstenen opgebouwd mechaniek, maar hebben ontdekt dat de materiële wereld uiteindelijk een netwerk is van onlosmakelijk met elkaar verbonden patronen van relaties, dat de aarde als geheel een levend, zelfregulerend systeem is.
• De evolutie wordt niet meer beschouwd als een strijd om het bestaan, maar als een coöperatieve dans waarin creativiteit de drijvende kracht is.
• Daarom blijven de wetenschap en de kunst van deze grote denker uit de Renaissance een inspiratiebron voor deze tijd.